در حقيقت كتابش براى شناخت مقدار خراج هر يك از ممالك و بلاد مهم بوده است . « 1 » قدامه در اين كتاب بيشتر از همه به وصف راههاى بريد و ولايات توجه دارد و اطلاعات مهمى از تقسيمات زمين و خراج آن نواحى مىدهد . ذيلى در تاريخ فتوحات اسلام دارد كه ظاهرا از بلاذرى گرفته است . در متن كتاب اطلاعاتى از جغرافياى رياضى و توصيف كوهها و رودها و هفت اقليم دارد . ضمنا به نواحى مجاور جهان اسلام توجه خاص كرده است . بطور كلى بهتر است قسمت چاپ شدهء كتاب الخراج را بمنزلهء تكملهء معتبرى بر كتاب ابن خرداذبه دانست . زيرا چون غالبا بر مدارك رسمى آن دوران تكيه داشته در بسيارى موارد به تحقيق مطالب ابن خرداذبه كمك مىكند . مقدمهء قسمت چاپ شدهء كتاب فكر روشنى از نقطهء نظر و هدف و روش مؤلف بدست مىدهد و از روى آن اهميّت نقش ديوان بريد را در دولت عباسيان كه موضوع اصلى كتاب ابن خرداذبه و قدامه بوده است ، مىتوان شناخت . « 2 » قدامه غرض اصليش توصيف مملكت اسلام و حدود و ثغور [ مرزها ] آن ، خصوصا قسمت مجاور با امپراطورى روم شرقى بوده كه وى آن را بزرگترين دشمن اسلام مىدانسته است . « 3 » در كتاب وى رنگ اسلامى جغرافيا محسوس ، ولى جنبهء سياسى دفاع از حدود نيز مشهود است . در ضمن ، وصف اقوام و كشورهايى كه مملكت اسلام را احاطه كرده‌اند ، نيز آمده است ؛ از جغرافياى عمومى و جغرافياى طبيعى نيز سخن گفته است ، ولى ظاهرا اطلاعات خود را دربارهء جغرافياى اقليمى از منابع يونانى اقتباس كرده است . قدامه پيش از اينكه ذكر راههاى بغداد را به ميان آورد همهء راههايى را كه به مكّه منتهى مىشود ، توصيف مىكند . اهميتى كه براى بغداد قائل شده تنها از آن جهت است كه پايتخت مملكت اسلام و از لحاظ سياسى و ادارى قابل توجه بوده است . بدين ترتيب بايد گفت كه در شيوهء جغرافيا نويسى وى از روش ايرانى ( هفت اقليم ) عدول كرده و تمايل به بيان جغرافيا از جنبهء

--> ( 1 ) تاريخ ايران بعد از اسلام ، زرين كوب ، ص 94 . ( 2 ) تاريخ ادب الجغرافى ، ج 1 ، ص 165 . ( 3 ) مجلهء معارف اسلامى : سال اوّل ، شماره 3 ، مرداد ماه 1346 ، ص 100 .